به گزارش خبرنگار پرشین خودرو، روز گذشته سخنگوی دولت با اشاره به لزوم مدیریت مصرف سوخت در کشور تأکید کرد: برای تراز کردن مصرف بنزین باید راهکاری اتخاذ شود و این امر قطعی و یقینی است. اما علت ناترازی مصرف بنزین در ایران چیست؟ خودروهای فرسوده بهعنوان متهم قدیمی، چه سهمی در بحران ناترازی مصرف سوخت در کشور دارند؟ نبود سیاستهای یکپارچه در توزیع و حکمرانی مصرف چه سهمی در وضعیت کنونی دارد؟
بر اساس جدیدترین آمارها، در ایران هر روز بیش از ۱۳۰ میلیون لیتر بنزین مصرف میشود؛ آماری که هر بار منتشر میشود، نگاهها را به سمت پالایشگاهها، واردات سوخت یا افزایش ظرفیت تولید میبرد؛ در حالی که بخش مهمی از بحران مصرف، در جایی دیگر یعنی خیابانها و جادههای کشور، اتفاق میافتد.
بررسیها نشان میدهد ناوگانی که هر روز در شهرها و جادههای کشور تردد میکند، یکی از اصلیترین عوامل افزایش مصرف انرژی است. خودروهایی که عمر بالایی دارند، استانداردهای مصرف سوخت آنها با معیارهای روز جهانی فاصله دارد و در بسیاری موارد چند برابر خودروهای جدید سوخت مصرف میکنند. نتیجه این وضعیت، افزایش فشار بر شبکه تولید و توزیع سوخت، رشد آلایندگی هوا و تحمیل هزینههای سنگین اقتصادی به کشور است.
سهم یک متهم قدیمی در بحران مصرف سوخت در ایران
بنابراین بخش مهمی از ناترازی بنزین در ایران به ناوگان فرسوده حملونقل برمیگردد؛ خودروهایی که هم مصرف سوخت بالاتری دارند، هم آلایندگی بیشتری تولید میکنند و هم به دلیل کندی روند اسقاط، همچنان در خیابانها و جادهها تردد میکنند. در چنین شرایطی، پرسش اصلی این است که آیا برای این بحران مصرف، راهحل عملی وجود دارد؟
بر اساس قانون برنامه هفتم توسعه، سالانه باید ۵۰۰ هزار دستگاه خودروی فرسوده در کشور اسقاط شود؛ خودروهایی که نهتنها سهم مهمی در آلایندگی هوا دارند، بلکه بر کیفیت زندگی مردم، بهویژه در کلانشهرها، تأثیر زیادی گذاشتهاند. ناوگان فرسودهای که به گفته فرشاد مقیمی، معاون وزیر صمت و رئیس هیئت عامل ایدرو، با برخی اقدامات در سه سال گذشته، بهطور میانگین به حدود ۲۲۳ هزار دستگاه در سال رسیده است؛ یعنی طی سه سال گذشته ۶۷۰ هزار خودروی فرسوده در کشور اسقاط شده است؛ آماری که اگرچه میزان آن از عملکرد سالهای قبل بیشتر بوده، اما همچنان با هدف سالانه ۵۰۰ هزار دستگاه در برنامه هفتم فاصله دارد.
گام مهم دولت؛ اصلاح آییننامه ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو
البته هفته گذشته رئیس هیئت عامل سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) از بررسی و تأیید نهایی اصلاحیه آییننامه ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو خبر داد؛ مصوبهای که به گفته وی میتواند روند اسقاط خودروهای فرسوده را در کشور شتاب دهد.
به گفته مقیمی، هیئت وزیران در سال ۱۴۰۱ مصوبهای درباره اسقاط خودروها صادر کرده بود، اما در فرایند اجرایی، چالشها و محدودیتهایی وجود داشت که ضرورت بازنگری در آییننامه را آشکار میکرد.
اما چرا سازوکار قبلی اسقاط کافی نبود؟
طبق آییننامه قبلی، خودروسازان بهازای تولید هر ۱۲ خودرو باید گواهی اسقاط یک دستگاه را مصرف میکردند. با احتساب مجموع تولید و واردات سالانه حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار خودرو، ظرفیت مصرف گواهیهای اسقاط در بهترین حالت نزدیک به ۲۰۰ هزار دستگاه در سال بود.
این محدودیت باعث میشد حتی در صورت وجود خودروهای فرسوده و آمادگی مراکز، تقاضای کافی برای گواهی اسقاط ایجاد نشود.
آیا اسقاط فرسودهها راهحل اصلی است؟
کارشناسان بر این مسئله تأکید دارند که بخش مهمی از ناترازی بنزین در ایران به ناوگان فرسوده حملونقل برمیگردد؛ خودروهایی که هم مصرف سوخت بالاتری دارند، هم آلایندگی بیشتری تولید میکنند. بنابراین از نگاه آنها، اسقاط خودروهای فرسوده سریعترین راه کاهش مصرف بیرویه بنزین است و اگر سرعت اسقاط در مدت کوتاهی چند برابر شود، میتوان کاهش محسوسی در مصرف بنزین ایجاد کرد و بخشی از ناترازی را کنترل کرد. اما علت مصرف بالای سوخت این خودروها چیست؟
آمار فرسودهها و سهم بنزینی که میسوزانند
خودروهایی که عمر بالایی دارند، استانداردهای مصرف سوخت آنها از خودروهای نو قطعاً بالاتر است و همین مسئله مصرف روزانه و سالانه بنزین را در کشور بهشدت بالا میبرد. این موضوع از نگاه کارشناسان چندین علت دارد که فرسودگی موتور، انژکتورهای کثیف یا مسدودشده، پمپ سوخت ضعیف یا فیلتر آلوده و احتراق ناقص از مهمترین آنهاست.
طبق اعلام وزارت نفت، هماکنون حدود ۴۱ میلیون وسیله نقلیه در کشور وجود دارد که از این میان، نزدیک به ۲۲ میلیون دستگاه در رده فرسوده قرار میگیرند. اگر فقط ۱۰ لیتر مصرف مازاد برای هر ۱۰۰ کیلومتر در نظر گرفته شود و میانگین پیمایش سالانه هر خودرو حدود ۱۵ هزار کیلومتر باشد، یک خودروی فرسوده سالانه حدود ۱۵۰۰ لیتر بنزین بیشتر از یک خودروی استاندارد مصرف میکند.
بنابراین هنگامی که این عدد در جمعیت چندمیلیونی خودروهای فرسوده کشور ضرب شود، حجم مصرف اضافی بنزین به دهها میلیارد لیتر در سال میرسد؛ رقمی که بهخوبی نشان میدهد بخش قابلتوجهی از ناترازی سوخت کشور به ساختار فرسوده ناوگان حملونقل بازمیگردد.
فرسودگی ناوگان؛ هزینهای که بر گردن اقتصاد کشور است
به هر ترتیب، بحران بنزین در ایران پشت چراغ قرمز خودروهای فرسوده بهروشنی احساس میشود؛ سالهاست ایران با وجود برخورداری از منابع عظیم نفت و گاز، به دلیل رشد مصرف داخلی با چالش تأمین انرژی مواجه است که بخش قابلتوجهی از این چالش مصرف، با نوسازی ناوگان قابل کاهش است؛ هزینهای که از جیب اقتصاد کشور پرداخت میشود.
البته خودروهای فرسوده علاوه بر مصرف بالاتر، معمولاً آلایندگی بیشتری هم دارند. همین مسئله در فصلهای سرد سال و در زمان وارونگی هوا، وضعیت شهرها را بدتر میکند. به بیان ساده، یک خودروی فرسوده همزمان در سه بخش مسئلهساز است: مصرف بیشتر بنزین، آلودگی بیشتر هوا و ایمنی پایینتر در تردد.
علت جریان کند نوسازی فرسودهها چیست؟
اگرچه معاون وزیر صمت اخیراً وجود برخی چالشها و محدودیتها را عامل کندی روند نوسازی اعلام و اصلاح آییننامه ماده ۱۰ ساماندهی صنعت خودرو را گامی مهم برای بهبود وضعیت موجود دانسته است، اما بررسیها نشان میدهد که یکی از مشکلات اصلی، نبود مشوق کافی برای مالکان خودروهای فرسوده است. در بسیاری از موارد، مراکز اسقاط خودرو را با قیمتی پایینتر از انتظار مالکان خریداری میکنند و همین مسئله انگیزه نوسازی را کاهش میدهد. از سوی دیگر، قیمت بالای خودروهای جدید، کاهش توان اقتصادی مالکان و محدود بودن تسهیلات و نبود یک طرح فراگیر و جذاب باعث شده بسیاری از مردم با وجود فرسوده بودن خودروی خود، عملاً چارهای جز ادامه استفاده از آن نداشته باشند.
تراز مصرف سوخت بدون اصلاح صنعت خودرو امکانپذیر است؟
اگرچه از مهمترین پیامدهای ادامه وضعیت موجود و بحران فرسودگی خودروها، افزایش فشار بر تراز انرژی کشور است، با این وجود کارشناسان بارها تأکید کردهاند که اصلاح مصرف سوخت و حل بحران انرژی، بدون اصلاح صنعت خودرو امکانپذیر نیست. تولید خودروهایی با مصرف بالاتر از استانداردهای جهانی، در کنار قیمتگذاری نامتوازن انرژی، یک چرخه معیوب ایجاد کرده است. خودروی پرمصرف تولید میشود، سوخت ارزان در اختیار آن قرار میگیرد و در نهایت هزینه واقعی این ناکارآمدی از طریق بودجه عمومی، آلودگی هوا و کاهش منابع انرژی پرداخت میشود.
راهکارهای چندگانه برای حل چالش ناترازی مصرف بنزین
اسقاط سریعتر خودروهای فرسوده، گرچه یکی از مهمترین راهکارها برای خروج خودروهای پرمصرف از چرخه حملونقل است، اما بهتنهایی نمیتواند بحران ناترازی مصرف بنزین را حل کند. جایگزینی خودروهای فرسوده با خودروهای کممصرفتر و استاندارد، توسعه خودروهای هیبریدی و برقی و همچنین تنوعبخشی به سبد سوخت کشور میتواند نقش مهمی در کاهش مصرف سوخت و آلودگی هوا داشته باشد. در این میان، توسعه خودروهای برقی، هیبریدی و سیانجیسوز میتواند وابستگی به بنزین را کاهش دهد.
تنوعبخشی به سبد سوخت تا توسعه حملونقل عمومی
در کنار این راهکارها، توسعه حملونقل عمومی نیز یکی دیگر از اقداماتی است که میتواند به کاهش مصرف بنزین کمک کند. هرچه استفاده از خودروی شخصی کاهش یابد، فشار بر مصرف سوخت نیز کمتر خواهد شد. در نهایت، اصلاح صنعت خودروسازی و رفع موانع تولید و حرکت در مسیر تولید خودروهایی مطابق با استانداردهای جهانی، از دیگر الزامات حل این بحران است؛ زیرا تا زمانی که تولید خودروهای داخلی از نظر مصرف سوخت و استانداردهای فنی اصلاح نشود، بخشی از مشکل همچنان پابرجا خواهد ماند.
به بیان دیگر، حتی با افزایش تولید و اجرای برخی اصلاحات، تا زمانی که ناوگان فرسوده، خودروهای پرمصرف، تردد خودروهای تکسرنشین و ضعف حملونقل عمومی ادامه داشته باشد، مصرف سوخت نیز با سرعت بالایی افزایش خواهد یافت. در کنار این راهکارها، اصلاح نظام توزیع سوخت و هوشمندسازی مصرف نیز از جمله پیشنهادهایی است که کارشناسان مطرح میکنند؛ ایدههایی مانند اتصال سهمیه سوخت به دارنده خودرو یا کارت ملی، به جای الگوی فعلی. این ایدهها اگرچه همچنان در حال بحث و بررسی هستند، اما نشان میدهند مسئله ناترازی بنزین تنها به فرسودگی خودروها، مشکلات فنی یا حتی الگوی تولید خودرو محدود نمیشود؛ بلکه بخشی از این بحران به نبود سیاست یکپارچه انرژی و ضعف در حکمرانی مصرف نیز بازمیگردد.
نظر شما